Монгол Улсын тав дахь Ерөн¬хий¬лөгчийг бүх нийтээр сонгох сонгууль хаяанд ирлээ. Нэр дэвшигчид иргэд сонгогчидтойгоо уулзаж эх орноо тойрон аялж явна. Өрсөлдөөн ширүү¬сэх төлөвтэй.

 Бие биесээ улайм цайм дайрч давшилж, нохой гахайдаа ха¬раахан хүрээгүй байгаа ч эхний шинж тэмдгүүд илэрч байна. Тэрний цаана тийм олигархиуд, энэний цаана ийм өөдгүй амьтад нуугдаж байгаа хэмээн түрүүчээсээ дуугаран яллаж эхэллээ.

АН-аас хоёр дахь удаагаа Ерөн¬хий¬лөгчид нэр дэвшигч Цахиагийн Элбэгдоржийн хувьд үнэндээ илүү сур¬талчилгаа бараг хэрэггүй. Ард тү¬мэнд танигдсан Ерөнхийлөгч. Хүмүүс өөр өөрийнхөөрөө түүний үйл ажил¬лагааг үнэлж дүгнэж байгаа. Сайныг нь ч мэднэ, мууг нь ч андахгүй. Бид хоёр нэг нутгийн улс. Нэг уулын наад цаад хоёр талынх. Мэргэжил нэгтэй. Адилхан сэтгүүлчид. Аль ч утгаараа уг нь би түүнийг дэмжих ёстой этгээ¬дийн нэг. Гэвч түүнд “но” бий. Дөрвөн жилийн турш нийт ард түмний биш нэг намын Ерөнхийлөгч байж ирэв. Уг нь Монголын ард түмэн түүнийг нийт ард түмний Ерөнхийлөгчөөр сонгосон юм. Авлига, хээл хахуультай тэмцэж байгаа агуулга нь зөв зүйтэй боловч хэлбэр нь, хэрэгжүүлж байгаа арга нь үнэхээр буруу байгаа юм. Хүн амын хоёрхон хувийг эзэлж байгаа бая¬чуу¬лын армийг хэн манлайлж байгааг ард түмэн бүгдээрээ мэднэ. Хэн нь тө¬рөөс төрсөн тэрбумтан болохыг, хэзээ яаж ард түмний хөрөнгийг идэж луй¬вардсаныг нэрээр нь хэлнэ. Ардчил¬сан намд ч, Ардын намд ч бий. Аль алинд нь адилхан төрийн төмөр ну¬дарга үзүүлж, шударга ёсыг бадраа¬сан бол бүх ард түмэн Цахиагийн Элбэгдоржийг тойрон хүрээлэх бай¬лаа. Тэгж чадсангүй. Намбарын Энх¬баярыг барьж шоронд хорьсон нь байгаа огтхон ч оносонгүй. Өрсөлдөг¬чөө л замаасаа зайлуулсан болж харагдаж байна. Өөдөө хаясан энэ чулуу өөрийнх нь толгой дээр эргэж унах цаг ирэхийг хэн үгүйсгэх билээ. Бүх юм цаг хугацааны шалгууртай. Уг нь цөөхөн монголчууд төрийн жолоо атгалцаж явсан эрхмүүдээрээ нэг их оролдмооргүй байгаа юм. Хүн алж хүрээ талчихааргүй л бол шүү. Эв нэгдлийг алдагдуулж, их гүрнүүдийн идэш болохоос цаашгүй муу үр дагавартайг мартаж боломгүй.

Манай Элбэгдорж бол чөлөөт хэвлэлийн төлөө цогтой тэмцэгч. Анх нийгмийн улстөрийн тавцнаа ерээд онд цоройлон гарч ирэхдээ энэ үгийг хэлж хэлд, бас хөлд орсон хүн. 1998 оны Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хуулийг санаачлагч, зохиог¬чийнх нь нэг. Монголын хэвлэлийн түү¬хэнд үлдэх тод мөртэй. 2009 онд Ерөн-хийлөгч болмогц Хэвлэл мэдээл¬лийн эрх чөлөөний тухай хуулиа улам сайжруулан баяжуулж шинэчилж най¬руулна гэж мэдэгдэн үзэг нэгт сэт¬гүүлч¬дээ үнэхээр баярлуулсан. Хэл¬сэндээ хүрч аятайхан хуулийн төсөл санаачлаад бүтэн гурван жил иргэ¬дийн саналыг авав. Бид ч урам зориг¬той оролцсон. Удалгүй УИХ-д өргөн ба¬рьсан боловч яг батлагдахын да¬ваан дээр өөрөө эргүүлэн татаж аваад биднийгээ алмайруулж орхисон юм. Монголын үндэсний сэтгүүл зүйн 100 жилийн ойд оролцож үг хэлэхдээ муу хуультай байсанд орвол байгаагүй нь дээр юм байна гэдгийг ойлголоо гэж байна лээ. Уг нь муу хууль биш л дээ. Сайн хууль. Тэр муу хууль санаачлах ч хүн биш. Зүгээр л манийгаа “хошги¬руулж” байгаа нь тэр. Хошгируу¬лахдаа манай Элбэгдорж гарамгай.

Ардын намаас Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигч Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнийг хүмүүс сонирхон харж, юу ярьж хэлэхийг нь анхааралтай ажиг¬лан шинжиж байна. Шинэ хүнийг ер нь ингэдэг шүү дээ. Цахиагийн Эл¬бэгдоржтой харьцуулан жишиж байна. Урьд нь Монголын ард түмэн аварга бөх гэдгээр нь сайн мэддэг байсан бол өнөөдөр түүнийг улстөрч гэдэг өнц¬гөөс нь илүүтэй тольдон шинжиж бай¬на. Миний нэр цэвэр, миний гар цэ¬вэр, миний сэтгэл цэвэр гэсэн үг нь түм буман хүний чихэнд маш со¬дон сонсогдсон. Өнөөдөр ингэж хэл¬чих зоригтой аавын хүү манай улс¬төр-чид дотор өдрийн од шиг цөөрс¬нөөс тэр. Иргэд сонгогчид ийм хүнийг үгүйлэн хайж байж тун болзошгүй. Нийгмийн захиалга ч юм билүү, хэн мэдлээ.

Монгол бөх бол жудагтай эрсийн наадам байдаг гэж тэр нэгэнтээ хэлсэн удаатай. Улстөрд ч хүний жудаг яах аргагүй хэрэгтэй л дээ. Ялангуяа өнөө¬гийн цаг үед. Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнийн эр хүний жудаг эх орны баялгийн ашиглалт, тэгш хуваарилал¬тын асуудал дээр илүү тод мэдрэгд¬дэг. УИХ-д гурван удаа сонгогдож ажил¬лах¬даа тэр Тужийн нарсыг сэргээх үйл¬сийг манлайлж, Хэрлэн голын гольд¬ролыг өөрчлөхгүй гэж чанга дуу¬гаран тэмцэж байв. Оюутолгойн эрдэ-нэс баялгаас Монголын ард түмэн ашиг хүртэх эрхтэй гэж анхалж дуу¬гар¬сан, түүнийхээ төлөө туйлбартай тэ쬬цэж байгаа цөөхөн нийгмийн зүт¬гэлт¬ний нэг гэдэгтэй хэн ч мар¬гахгүй биз.

Монголд өнөөдөр ашигт малтмал, эрдэнэс баялгийн төлөөх тэмцэлдээн болж байна. Нам хөдөлгөөнөөрөө, бү¬лэг¬лэл фракцаараа талцан хуваагдаж ганцхан удаа олдох алтан боломжийг ал¬далгүй гүйцэд ашиглан баяжиж хөл¬жихийн төлөө улайран зүтгэцгээж бай¬на. Монголын нийгмийн хамаг муу муу¬хай, тэмцэл зөрчил бүхэн үүнээс үүдэлтэй. Монголд баялгийн хараал нүүрлэж байна гэж ярьж, бичиж байгаа нь үнэн.
Ийм эгзэгтэй, ноцтой цаг үед нэр дэвшигч Б.Бат-Эрдэнийн “Ямар нэгэн бүлэглэл, фракцын шошготой явсан ганц ч өдөр надад байхгүй, цаашид ч байхгүй” гэж мэдэгдсэн нь зөвхөн улс¬төр судлаачдын төдийгүй нийт иргэд сон¬гогчдын анхаарлыг эрхгүй татсан да¬г аа. Энэ бол хэр баргийн хүнд тэр бүр байдаггүй ховор нандин чанар юм. Хүн¬лэг чанарын нэг гарцаагүй батал¬гаа мөн. Тэгэхдээ үүнд бас сул тал бий. Нэгд, ийм хүмүүс улстөрд их цөө¬хөн байдаг, хүчгүйдэхийн нэг үндэс үн¬дэс болдог. Хоёрт, бүлэглэл, фрак¬цын¬¬ханд ийм хүн таашаагддаггүй. Үзэн яддаг, дөлж зай барьдаг.

Түрүү¬чээ¬сээ ч энэ нь мэдрэгдэж эхэлж байна. Сүүлийн үед МАН-ын дотор нэгэн жигтэй үзэгдэл газар авах хандлагатай болов. Уг нь тэдний хувьд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сон¬гуульд дээр доргүй бүгдээрээ идэв¬хий¬лэн оролцож өөрийн намаас нэр дэвшигчээ ялуулахаас өөр эрхэм чухал зорилт баймгүй санагдана. Гэтэл бүр өөр зүйл ярьж намын дарга Ө.Энхтүвшингээрээ оролдож эхлэв. Түүн шиг муу дарга, лойдор удирдагч байхгүй гэнэ. Ерөнхий сайд, намын дарга Сү.Батболдтой өрсөлдөж саваа¬гүй нохой саранд хуцахын үлгэрийг үзүүлсэн гэнэ. У.Хүрэлсүх шиг эрэм¬гий зоримог байж чаддаггүй, Ц.Ням¬дорж шиг шүд зууж тооцоо бодож сураагүй, С.Баяр шиг улстөрийн ашиг хонжоо гаргах увидасгүй юм байх. Б.Бат-Эрдэнэ аваргад ялагдсан нь ч үүнийг давхар илтгэн харуулж байгаа аж. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд түү¬нийг дагалдан харайлгаж яваа нь улс¬төрийн үхдэл шиг харагдуулж байна гэж шүүмжилжээ. МАН-ын дарга хэмээх дөнгө болсон албан тушаалаа сайн дураараа хүлээлгэж өгөөд УИХ-ын гишүүний үүргээ гүйцэтгээд хэн хүнд гэм зэмгүй явж байвал өөрт чинь өлзийтэй бус уу гэх зэргээр энд тэнд¬гүй бичиж элдэв сайтуудаар ахин да¬хин цацаж байна. Сургаал, сургамж хайр¬ласан эдгээр нийтлэлийн ард Д.Энхтүвшин, Д.Түвшин, С.Халиун, Г.Нямаа ч гэнэ үү янз бүрийн л нэр ха¬рагдана билээ. МАХН, МАН-ын үүх түү¬хийг сүрхий мэддэг, бас ч гэж чам¬гүй боловсрол мэдлэгтэй, ном хаял¬цах чадалтай цээжинд нь бяр амтагд¬сан хүмүүс бололтой юм. Удахгүй тэдэн дотроос МАН-ын ирээдүйн удир¬дагч тодрох юм байна гэж ойлгогдов.

Тэр хүмүүсийн хувьд энэ удаа¬гийн Ерөнхийлөгчийн сонгууль төдий¬лөн ач холбогдолтой биш бололтой. Ялагдлаа урьдчилан тооцоолоод буруу бүхнийг өнөөгийн удирдлагадаа тохож ээлжит их хурлаараа яллаад өөрсдөө намын даргын суудалд зал¬ра¬хаа л бодож мөрөөдөж буй мэт. Эдгээр нийтлэлийг уншаад сарын өмнө МАН-ын нарийн бичгийн даргын зиндааны нэг хүний хэлсэн үг эрхгүй эргэж санагдав. Бид Ерөнхийлөгчийн энэ удаагийн сонгуульд ялбал 2016 он хүртэл монголын улстөрд сөрөг хүчний үүргээ гүйцэтгэнэ. Ялагдвал АН-тайгаа нийлж МАНАН-гийн засгийн газраа байгуулна гэж тун итгэлтэй хэлж байж билээ. Зайтай эрийн лайтай тооцоо. Тэгэхдээ нэг хүний бодол байгаагүй юм байна. Нэлээд хэмжээгээр газар авчихсан, тодорхой хэмжээнд тохиролцчихсон нүүдэл, хувилбар бололтой.

Үүнд нь Ө.Энхтүвшин, магадгүй Б.Бат-Эрдэнэ ч саад тотгор болж болох юм. МАН-ын түүхэнд Намын бага хурлын түвшинд 2013 онд анх удаа шударга өрсөлдөөн болж хоёр хайнцаж, гурав дахиа өрсөлдөж байж Б.Бат-Эрдэнэ ялж гарч ирсэн. Ийм боломжийг МАН-ын дарга Ө.Энхтүв¬шин өөрөө олгожээ. Урьд нь бол на¬мын дарга ногоон гэрлээр дайрч гар¬даг бичигдээгүй хуультай байлаа. Үүнийг Ө.Энхтүвшин эвдсэн байна. Олон хүнд таалагдсангүй. Сул доройн шинж тэмдэг болж харагдаж байна. Нам дотор ардчиллын салхи сэвэл¬зэж гэрэл гэгээ нэвтрэхээс эмээж болгоомжилж буйн илэрхийлэл ч байж мэдэх юм.

Ө.Энхтүвшин эв нэгдлийн элч болсон Монгол Улсын тав дахь Ерөн¬хийлөгчийг ард нийтийн санал асуул¬гаар тодруулъя гэж санаачилга гарга¬сан хүн. Нийт намын хамт олондоо хандаж нээлттэй захидал бичсэн. Тэр захидлын агуулга руу нь өнөөдөр довтолж түүнийг буруутгаж байна.
Ингэх үндэслэл бас байнаа. Ө.Энхтүвшин ил захидалдаа МАН-д үүссэн нөхцөл байдлыг их эртээс эхэлж ужигарсан, олон үе шаттай үйл явц гэж үзээд намын удирдлага 2000 оны сонгуулийн үнэмлэхүй ялалтдаа пологтон тайвширч олон түмнээс тасарсан, биеэ тоосон, лидрийг шүтэн биширч гоёчлон магтах болсон зэргээс болж 2004 онд өмнө нь авч байсан 72 суудлаа 36 болгож хоёр дахин багасгасан. Үүндээ үнэн бодитой үнэлэлт дүгнэлт хийж чадалгүйгээр эрх мэдлийг улстөрийн нөгөө хүчин¬тэйгээ хуваалцсан “62-ын бүдүүн бүлэг” төрүүлэн хамтарсан Засгийн газрыг байгуулсан нь яах аргагүй алдаа байсан гэжээ.
“62-ын бүдүүн бүлэг” зүгээр ч нэг байгуулагдчихаагүй билээ. Үзэл бодлын ялгарал түүнийг буй болгоо¬гүй. Ашиг сонирхлын нэгдэл дээр үндэслэгдсэн байж таарна. Хамтарсан Засгийн газрын үйл ажиллагаанаас хэнд юу унахыг сайтар тооцоолсон нь ойлгомжтой. Зохиогчид, санаачлагчид нь өнөөдөр бүгдээрээ амьд сэрүүн байгаа. Олонхи нь төрийн жолоо ат¬галцсан хэвээрээ. Ийм байхад тэрийг нь тэмдэглэж сануулан шүүмжилдэг нь Ө.Энхтүвшингийн “алдаа”.

2008 оны УИХ-ын сонгуульд нам парламентад 46 суудал авч олонхи болсон атлаа цөөнхөө урьж хамтар¬сан Засгийн газрыг байгуулав. Ингэс¬нээр долдугаар сарын 1-ний үйл явд¬лын гол буруутан, сонгуулийн саналыг будилуулсан луйварчид мэт нүгэл бүхний эзнийг хэрэг дээрээ МАН өөр¬төө хаяглуулж улстөрийн том алдаа хийсэн юм. Энэ нь нийгэмд ойлгомж¬гүй байдал бий болгож, МАН-ын гишүүд, дэмжигчдийн урмыг хугалав гэж Ө.Энхтүвшин захидалдаа дурджээ.

Энэ гашуун үнэн зарим хүнд яагаад ч таашаагдахгүй. “Стандартын бус Засгийн газар”-ыг санаачлан бай¬гуулагч “загалмайлсан эцэг” нь өнөө¬дөр ч улстөрд төдийгүй нам дотроо нөлөөтэй хэвээрээ байгаа шүү дээ. Түүний үзэл санааг хуваалцагч, дэмжигчид цөөнгүй. “Стандартын бус Засгийн газар” чинь ерөөсөө монголын улстөр дэх “Шинэ стандарт мөн юм байна” гэж хэлээд багц багц оноо цуглуулж байсан даруухан залуу МАН-ын нэг удирдагч болоод явж буйг бүгд мэднэ. АН дотор ч хамтарсан Засгийн газрыг талархан дэмжигчид, түүний үр шимийг хүртэгчид цөөнгүй бий. Ашиг сонирхлоороо нэгдэн нийлж, хөл толгойгоороо хөнжил гудсандаа баг¬талц¬сан нь үнэн юм чинь. Эдгэрч амжаагүй байгаа энэ шархыг нь сэдрээж өөр дээрээ гал дуудагч Ө.Энхтүвшин гэдэг ямар тэнэг хүн бэ гэж хэлмээр байгаа юм.

Намын гишүүд дэмжигчид, олон түмний итгэлийг сулруулж, зарим талаар бухимдлыг төрүүлсэн хамгийн том алдааны нэг нь боловсон хүчний бодлогын гажуудал байлаа. 2005 онд намын Бага хурлаар батлуулсан “Хүний нөөцийг бүрдүүлэх, шилж сонгох, дэвшүүлэх хариуцлага тооцох тухай” журмыг манай нам хэрэгжүү¬лээгүй юм. Итгэл үнэмшлийг биш мөнгө төгрөгийг эрхэмлэсэн, дарга даамалд наалдагсдыг, намд хандив өргөгсдийг эрхлүүлж улстөрийн хат суугаагүй хүмүүсээр гол гол албан тушаалыг дүүргэсэн гэж Ө.Энхтүв¬шин хатуу үнэнийг ил болгон чанга хэлжээ. Энэ үг хурган дарга нарын уур хилэн, дургүйцлийг ямар их бадраасан нь маш ойлгомжтой. МАН-д элссэнийхээ маргааш нь, дарга сайд болохыг шууд нэхэн шаарддаг залуус хэдэн зуугаараа бий. Нэлээдгүй нь хүслээ биелүүлцгээсэн байх шүү. Ингэж хэлснээр Ө.Энхтүвшин өөрийн эрхгүй тэдний өстөн дайсан нь болон хувирч байгаа юм.

МАН-ын тэмцэх чадварыг үлэмж до¬ройтуулсан том хүчин зүйл нь до¬тоод эв нэгдэл сүрхий суларсан явдал мөн. Ер нь намын дотоодод эв түнжин¬гүй байдал лидерүүдийн хооронд анх үл ойлголцол нь гүнзгийрсээр зөрчил, тэмцэл, бүр цаашлаад хорсол, хонзог¬нол, хагаралд хүргэсэн түүх бий гэж Ө.Энхтүвшин захидалдаа шулуухан хэлжээ.
Загас толгойноосоо эхэлж өтөж өмхийрдгийн тодорхой жишээг МАН-ын үе үеийн удирдагчид үзүүлчих гээд байдаг нь гамшиг. Намын эв нэгдэл, хүчийг гишүүд дэмжигчид нь сулруул¬даггүй. Харин өөдгүй удирдагчид нь хоорондоо хэмхэлдэж, эвдэж сүй¬рүүл¬дэг. Бодит жишээ нь өчигдрийн МАХН буюу өнөөгийн МАН мөн. Тэр үнэнийг тэмдэглэж хэлснээрээ Ө.Энх¬түвшин нэг бус “лидер”-ийн дургүйг хүргэсэн нь лавтай.

2008 оны сонгуульд иргэн бүрт 1,5 сая төгрөг амалсан, намын уугуул нэрээ сэргээхдээ МАХН үлдэж хо¬цорч гишүүд, дэмжигчдийн санал хоёр хуваагдах юм гэж санаагүй, Улаан¬баатар хот болон Ховд, Дорнод зэрэг зарим аймагт хүнээ олж нэр дэв¬шүүлж чадаагүй, бухимдал дургүйц¬лийг төрүүлж байгаа авлига, хээл хахуультай олигтой тэмцэж, дорвитой ажил хийгээгүй зэрэг арван гол дутагдлыг Ө.Энхтүвшин гишүүд дэмжигчиддээ хандаж бичсэн захи¬дал¬даа илэн далангүй дэлгэн тавиад намын шинэчлэл нэрийн дор улам¬жилж ирсэн үзэл баримтлалаараа оролдох нь зохимжгүйг анхааруулж, МАН-ын баримталбал зохих есөн зарчмыг санал болгосон нь олон хүнийг баярлуулсан ч, цөөнгүй “удирдагчид”-ыг бухимдуулжээ.

Ийм “шинэчлэл” МАН-ын зарим хүнд таалагдсангүй. Ийм замаар МАН цаашид замнавал монголын улстөрд МАНАН ахин бүрэлдэх бололцоо хомсдоно гэж айж болгоомжилсон ч байж болох юм. Саяхан Сонгино¬хайрхан дүүрэг дэх УИХ-ын 26 дугаар тойргийн нөхөн сонгуульд Д.Сумьяа¬базар ялсан нь, Монгол Улсын Ерөн-хийлөгчийн ээлжит сонгуулийн кампа¬нит ажлыг намын дарга Ө.Энхтүвшин муугүй удирдан зохион байгуулж байгаа нь хэн нэгнийг цочирдуулж болгоомжлол төрүүлж байж мэднэ.

Аль нэгэн улстөрийн намын до¬тоод амьдрал ардчиллын зарчимд үндэслэгдэж, дарга удирдагчаа шүүм¬жилж байх нь муу зүйл огт биш. Эрүүл байгаагийн шинж төрх. Харин дөрвөн жилд ганцхан удаа тохиодог Ерөн¬хийлөгчийн сонгуультай давхцуулж байгаад, нэр усаа нууж хааж байгаад намын дарга руугаа уулгалан довтолж байгаа нь төдийлөн ойлгомжгүй, харин ч сэжиг хардалт төрүүлж байна. Тэ¬гээд ч МАН ардчиллаараа монголын нийгэмд хэзээ ч үлгэр дууриал үзүүлж яваагүйг бүгд мэдэх хойно доо.

Миний санахад Өлзийсайханы Энхтүвшинг гүйцэх намын ажлын туршлага дадлагатай, мэдлэг чадвар¬тай, хамгийн гол нь шударга, бас нэр харьцангуй цэвэр удирдагч МАН-д нэг их олон байхгүй л болов уу. Тийм байтал түүнээс салахын түүс болж уриалаад, ятгаад байгаа хүмүүсийг ойлгоход бэрх юм. Энд ажил хэрэгч зарчим, ариун шударга ёс гэхээсээ илүүтэйгээр ашиг сонирхлын нэгдэл, албан тушаалын мөрөөдөл үйлчилж байгаа бололтой.

МАНАН хэмээх засаглалыг ахин байгуулж дураараа дургиж дунд чөмгөөрөө жиргэхийг хүсэмжлэгчид амь бөхтэй байсаар байгаа нь тун ойлгомжтой мэдрэгдэж байна. МАН дотор МАНАН-г хүсэмжлэгч зүүд мө¬рөөдөл хэсүүчлэн тэнүүчилж явна. Энэ зүүд мөрөөдөл биелэх эсэхийг Мон¬гол Улсын Ерөнхийлөгчийн сон¬гуу¬лийн үр дүн удахгүй харуулах болно.

Т.БААСАНСҮРЭН