-Монгол эмээлийг хятадууд ЮНЕСКО-д бүртгүүлэх гэж байгаа мэдээлэл цацагдсан. Энэ талаар хэрхэн анхаарч ажиллаж байна вэ?
-БНХАУ-аас ирээдүйд соёлын өвд бүртгүүлэх жагсаалтыг ЮНЕСКО-д 2008 онд явуулсан юм билээ. Түүнд нь Өвөрмонголоос 20 гаруй соёлын өв дотор эмээл, гэр, монгол наадам гээд нэлээд олон зүйл багтсан байсан. Үүнд иргэд эгдүүцэж, манай яаманд хандсан. Мөнгө ихтэй томоохон орнууд мөнгө багатай орны соёлын өвийг өрсөж бүртгүүлж байгааг ЮНЕСКО сүүлийн жилүүдэд ажигласан. Нэг улс нэг жилд нэг л соёлын өвөө бүртгүүлэх эрхтэй гэсэн дүрмийг өнгөрсөн жил гаргасан. Ер нь асуудалд манай малчид, эмээл хийдэг урлаачид, түүнийг хэрэглэдэг хэрэглэгчдийн захидал, гарын үсэг хэрэгтэй байна. “Бид энэ эмээлээ яг энэ чигээр нь хэрэглэх хүсэлтэй байна. Энэ нь Монголын амьдралд ингэж зохицдог” гэсэн хэрэглээний туршлага маш их чухал юм билээ.
-Монгол улс энэ жил ямар өвийг бүртгүүлэх вэ?
-Бид энэ жил Монгол бичгээ бүртгүүлэхээр явуулсан. Мөн соёл иргэншлийн өвд монгол гэрээ бүртгүүлнэ. Сүүлийн хоёр жилд ЮНЕСКО-ийн соёлын өвд бүртгүүлэхээр явуулсан 11 өв буцаагдсан. Бүртгэхдээ Монголтой огт хамааралгүй, хөрш биш таван улс бидний материалыг судалж шийддэг. Ирэх жил шагайн харвааг бүртгүүлэхээр судалж, материал бэлтгэж байна. Хараат бус ажиглагчид ирж соёлын өв мөн үү биш үү гэдгийг шалгадаг. Ер нь уламжлалт соёлоо хайрладаг хүн бүхэн тэр өвүүдээ хэрэглэдэг байх хэрэгтэй. Бид морь унадаг гээд малаа мотоциклоор хариулаад байгаа нь зарим соёлын өвийг бүртгэлээс хасуулах магадлалтай болж байна л даа.
-Лениний музейн асуудал ямар шатандаа явж байна вэ?
-Лениний музейн соёлын өвийн үзмэрүүд алга болсон нь маш ноцтой асуудал л даа. 1937 онд улс төрийн хилс хэргээр сүм хийдийг нурааж байсан ч иргэд гуулин бурхан нуугаад аваад үлдсэн байдаг. Хэзээ ч Монгол Улсаас бүхэл бүтэн музейн үзмэрүүд алга болж байгаагүй. Үүнийг соёлын хүчирхийлэл гэж үзэж байна. Тийм учраас зайлшгүй олж илрүүлж, хариуцлага тооцуулна. МАН-д хэд хэдэн удаа хүсэлт тавьж, ажлын хэсгийнхэн Г.Занданшатар даргатай уулзсан. МАН-ынхан соёлын өвийг үрэгдүүлсэн гэж үзээд бид цагдаагийн байгууллагад хандсан. Лениний музейн шүүх хурал хоёр хоногийн дараа болно. Уг хурлыг МАН-ын зүгээс гурван удаа хойшлуулсан. Ямар ч байсан бид шүүх хурлаар Лениний музейн барилгыг шийдэж чадвал үлэг гүрвэлүүдээ оруулна. АНУ-аас 22 үлэг гүрвэл нэмж ирнэ. Нэг аварга гүрвэл ирээд байна. Энэ том аварга үлэг гүрвэлийг багтаах байрыг Лениний музейг гэж бодож байна. Энэ байрыг худалдаагүй, бэлэглээгүй, хувьчлаагүй, төрөөс гараад явчихсан. Үүнийг төрдөө буцааж авахын төлөө ажиллана.
-Байгалийн түүхийн музейг ашиглалтаас гаргаж байна. Үзмэрүүдийг нь хэрхэх вэ?
-Байгалийн түүхийн музейг олон дахин шалгаж мэргэжлийн байгууллагын зүгээс ашиглаж болохгүй гэсэн дүгнэлт гаргасан. Тиймээс музейг хаахаас өөр аргагүй боллоо. Энэ үзмэрүүдийг тоолж, бүртгэж, өөр газарт хадгалах ажил нэлээд олон сарын турш болно. Үүний дараа барилгын шинэ зураг төсөл гарч ирнэ. Өнөөдрийн байдлаар манай яамнаас музейг ашиглахгүй байх шийдвэр л гаргасан.
-Батаарыг хилээр гаргасан хүмүүсийг илрүүлэх ажил ямар шатандаа явж байгаа юм бол?
-Сүүлийн үеийн мэдээлэл надад алга. Харин Эрик Прокопиг шалгаж байх хооронд авсан мэдээллээр тэр хүнтэй наймаа хийсэн залуу 2011 онд өвчнөөр нас барсан гэсэн. Тэгээд энэ залуугийн хийж байсан наймаатай холбоотой зарим баримт олдож Эрик Прокопигийн гэм бурууг нотолсон байдаг. Харин гаалиар яаж гарсан нь тодорхойгүй байгаа юм. Ер нь гаалиар гардаг хууль бус хаалгыг хаамаар байна. Нэг ийм сүлжээ бий болчихоод хил давуулж хууль бус наймаа хийх нь үргэлжлээд байх вий гэсэн болгоомжлол байна. Тиймээс УМБГ, ЦЕГ-аас өгөх мэдээллийг хүлээж байна даа.
-Олон улсын үзэсгэлэнд манай соёлын үнэт өв үлдчихсэн байдаг. Хэдэн газарт хичнээн үзмэр байгаа вэ?
-Манай яам байгуулагдаад гадаадад гараад хугацаа нь хэтэрсэн үзэсгэлэнд хяналт шалгалт явуулсан. Ингэхэд манай Цэргийн музей, үндэсний музейгээс үзмэрээ бүрдүүлсэн “Чингис хаан” хэмээх үзэсгэлэн АНУ-д нэг жилийн хугацаатай гэрээ хийж гараад гурван жил болчихсон. Үүнийг шалгаад зохион байгуулагчтай нь уулзаж, энэ үзэсгэлэн бүрэн эргэж иртэл хамтарч ажиллахгүй гэж анхааруулсан. Үүний үр дүнд 2013 оны нэгдүгээр сард бүрэн оруулж ирсэн. 1993 онд гарсан Европын үзэсгэлэн гэж нэрлэгдсэн үлэг гүрвэлийн үзмэр анх Унгар улс руу гараад тэндээсээ маш олон орноор аялсан үзэсгэлэн одоо Италид байна. Энэ үзэсгэлэнг татан авчрахад маш их зохион байгуулалтын ажил хэрэгтэй. 130 гаруй үзмэр бий. Үзмэрийг аюулгүй авчрахад тактикийн шийдвэр хэрэгтэй. Монголдоо үзэсгэлэн гаргах замаар буцааж аваад ирэх жилийн 5 дугаар сард Монголдоо дэлгэн үзүүлэх төлөвлөгөөтэй байгаа.
-Спортын барилга байгууламжийн өмчлөлийн асуудал хөндөх боллоо. Тухайлбал, Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн тодорхой хувийг хувьчилсан гэдэг юм билээ. Үүнийг шалгаж үзэв үү?
-Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн 51 хувь нь хувьчлагдсан байгаа нь төрд их хэмжээний хохирол учруулсан. Тамирчид маань дуртай үедээ бэлтгэл хийх боломжгүй. Зөвхөн томоохон шоу, баяр наадмаар л нээдэг болж. Тиймээс өмчлөгч талууд хөрөнгө оруулалтын тооцоогоо нийлүүлэх хэрэгтэй байна. Наадам болгоноор төр хөрөнгө оруулалт хийдэг. Гэсэн ч хөрөнгө оруулалт огт нийлдэггүй. Гэтэл хувьчилж авснаас хойш хэн хэдэн хувийг эзэмшдэг нь тодорхой бус байгаа юм. Тиймээс наадмын комиссын хуралд хөрөнгө оруулалтын тооцоогоо гаргахыг шаардсан .
-Уул уурхайн компаниуд олшрохын хэрээр палентологийн үнэт олдворууд үгүй болох магадлал өндөр. Үүнд ямар бодлого барьж байна вэ?
-Хуульд зам барих, барилга байшин барих, уурхай нээх гээд бүх л зүйлд палентологийн хайгуул хийх ёстой. Сүүлийн үед олдворуудыг аврах хамгаалах дуудлага нэлээд ирэх болсон. Гэвч авран хамгаалах мэргэжлийн байгууллага огт байхгүй, өнөөх л ШУА-ын эрдэмтэн судлаачид явдаг. Ингэж яваад эрдэм шинжилгээнийхээ ажлыг орхигдуулдаг. Энэ хойгуур нь монголын олдвор дээр гадаадын хүмүүс доктор болдог. Энэ тогтолцоог өөрчлөхөөр Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуульдаа авран хамгаалах, судалгаа шинжилгээний ажлыг хэн хийхийг тодорхой тусгаж өгсөн. Авран хамгаалах ажлыг далайцтай хийх боломжтой, чадвартай олон хүн бий. Энэ хуулийн төсөл дэмжигдвэл докторын зэрэгтэй нарийн мэргэжилтэй баг авран хамгаалах ажлыг хийх юм.
-1969-1985 оны хооронд маш олон хайрцагтай үлэг гүрвэлийн яс ОХУ, Польш улс руу гарсан гэсэн баримт байдаг юм билээ. Энэ талаар мэдээлэл байна уу?
-ОХУ-тай үлэг гүрвэлийн тооцоо нийлэх ажил эхлээгүй байгаа. Үүнийг хийхийн тулд хууль эрх зүйн орчноо бэлтгэх хэрэгтэй. Музей хооронд, улс хоорондын харилцаагаар буцааж авах бодлогын шийдлийг гаргах хэрэгтэй. Монгол улсын Ерөнхийлөгч заргын аргаар нэхэмжлэл гаргаж үлэг гүрвэлийг АНУ-аас саяхан буцааж авчирсан. Энэ нь дэлхий нийтэд Монголыг үлэг гүрвэлийн орон гэж мэдүүлсэн. Дэлхийн 800 гаруй хэвлэлээр дуулиан тарьсан үйл ажиллагаа нь энэ имижийг бий болгосон. Цаашид танай үлэг гүрвэлийг нутаг орондоо бизнесийн брэнд болгоход ямар хөрөнгө оруулах вэ, яаж хамтарч ажиллах вэ гэсэн хүсэлтийг манай яам хүлээн авч эхлээд байна.